تقويت مهارت خواندن در دانش آموزان ابتدايي

مهارت در «خواندن» يکي از اساسي ترين و مهم ترين نيازهاي يادگيري دانش آموزان به خصوص در دوران ابتدايي است. توانايي درک مطلب، تفسير و نتيجه گيري از متون درسي و غير درسي، دانش آموزان را با افکار و اطلاعات جديدي آشنا مي سازد تا راه بهتر انديشيدن و بهتر زيستن را بياموزند. با کمک "خواندن و فهميدن" به معناي علمي و جامع آن مي توان به ذخاير بي انتهاي تجربه بشري دست يافت. "خواندن درست" و يادگيري آن مستلزم تمرين و تسلط بر ريزمهارت هاي خواندن است و لازمه تسلط بر ريزمهارت هاي خواندن داشتن آگاهي و استفاده از راهکارها و استراتژي هاي کارآمد خواندن است. در اين مقاله سعي شده مراحل يادگيري مهارت خواندن، روش هاي آماده سازي دانش آموزان، مشکلات يادگيري در اين امر و سپس راه کارهاي تقويت اين مهارت مورد بررسي قرار گيرد.
مراحل يادگيري مهارت خواندن:
از آنجا که جهت تقويت برنامه هاي آموزش خواندن و نوشتن به کودکان بايد توجه کافي به رشد دو مهارت شفاهي زبان (گفتن و شنيدن) را داشت، لازم است که در امر ارتباط چهار مهارت زباني يعني گوش دادن، سخن گفتن، خواندن و نوشتن کوشش کنيم.
يادگيري مهارت خواندن مستلزم کسب مهارت هاي
الف: بازشناسي ديداري عناصر زباني اعم از حروف، کلمات و جملات
ب: درک معناي عناصر آن در رابطه معنايي موجود بين آنها
پ: درک پيام جمله و متن مي باشد.
آماده سازي کودکان براي کسب مهارت خواندن:
در مرحله آمادگي، پيش از آن که کودک بخواهد يا بتواند از متن آموزشي يا درسي چيزي ياد بگيرد، بايد اطلاعاتي را کسب کند که عبارتند از: دانستني هايي کلي درباره زبان، دانستن نام حروف الفبا و اين که واژه ملفوظ يعني هرلفظي که بر زبان جاري مي شود از چند صداي متفاوت تشکيل شده است.
آغاز خواندن:
در سال اول دبستان بايد بچه ها را با شکل نوشتاري پاره اي از کلمات که از قبل شنيده اند و معني آنها را مي دانند آشنا نمود و خواندن کلمه را نيز به آنها ياد داد. اين کار به دو روش انجام مي گيرد: در بعضي از مدرسه ها و نيز پاره اي از کتاب ها از همان ابتدا به کودک ياد مي دهند که شکل يک کلمه را به طور کامل بشناسد و معني آن را ياد گيرد. در دومين روش روي آموزش «آواها» تکيه مي کنند. ابتدا صدايي را که هر حرف الفبا نماينده آن است آموزش مي دهند و سپس به شناخت کلمه به طور مستقل مي پردازند که اين روش تقريبا در همه برنامه هاي زبان آموزي رايج در جهان به کار مي رود و بدين ترتيب کودک ياد مي گيرد که به طور همزمان، هم صداها را بشناسد و هم کلمه ها را.
راه هاي تقويت مهارت خواندن:
براي رفع نقيصه و تقويت مهارت خواندن در دانش آموزان هماهنگي بين سه نهاد خانه، مدرسه و رسانه ها لازم است.
نقش خانه و خانواده:
آنچه والدين مي توانند براي تقويت مهارت خواندن در فرزندانشان انجام دهند عبارتند از: بازي کردن با اسباب بازي هاي الفبايي، استفاده از رايانه براي انجام فعاليت مربوط به خواندن، تماشاي برنامه هاي تلويزيوني با زيرنويس، خواندن کتاب قصه، شعر و سرود، بازي با کلمات، خواندن تابلوها و علائم راهنمايي و رانندگي در خيابان براي دانش آموز، شرکت دادن کودکان در بحث هاي خانوادگي و...
نقش رسانه ها:
لازم است براي تقويت فرهنگ مطالعه و افزايش علاقه مندي و به وجود آوردن انگيزه در دانش آموزان، برنامه هاي ويژه دانش آموزان ابتدايي در صدا و سيما، مانند خواندن داستان و اخبار متناسب با روحيه آنها، نمايش فيلم با زيرنويس تهيه گردد. همچنين روزنامه ها و مجلات ويژه دانش آموزان بيشتر چاپ و تکثير گردد تا دانش آموزان را به سوي مطالعه سوق دهد.
نقش مدرسه و مربيان:
بايد مهارت اوليه کودکان را در زمينه خواندن قبل از ورود به مدرسه ارزيابي کرده و بر اين اساس مهدکودک ها و پيش دبستاني ها را هم به ضرورت تقويت سواد خواندن آگاه کنيم.
الگوهاي تدريس و ارزشيابي در مدارس ابتدايي، به ويژه در درس فارسي مبتني بر درک مطلب باشد و اين گونه الگوها به معلمان معرفي و اجراي آن خواسته شود. روش هاي سنتي تدريس که در آنها مهارت خواندن دانشآموزان تقويت مي شود احيا گردد، مانند خواندن متون درس فارسي به صورت گروهي و آهنگين که دانش آموزان را ناخواسته بر سر شوق آورده و مهارت خواندن را تقويت مي کند. همچنين از رايانه جهت افزايش سواد خواندن دانشآموزان استفاده شود. به عنوان مثال از دانش آموزان خواسته شود در هر هفته حداقل يک بار دانش آموزان مشق خود را بر روي فلاپي تايپ کرده و آن را تحويل معلم دهند.
اشکال مختلف و متفاوت نوشتاري رايج در جامعه به دانشآموزان آموزش داده شود مثلا از آنها خواسته شود نوشته هاي روي ديوار و يا تيتر روزنامه ها را خوانده و آن را در کلاس براي دانشآموزان بازخواني کنند و برداشت هاي خود را از مطالب محتوايي، به بحث بگذارند.
از دانشآموزان خواسته شود در مورد اعياد و مراسم ملي، مذهبي، حوادث و وقايع روز، باورها و اعتقادات، کشفيات جديد علمي که از راديو، تلويزيون يا رسانه اي بوده، سخنراني کنند. بحث و گفت و گو با دانش آموزان ديگر، بازديد از کتابخانه ها نيز در تقويت مهارت خواندن موثر مي باشد.
مشکلات يادگيري در امر خواندن:
اصطلاح اختلال در خواندن (نارساخواني) به هر گونه ناتواني در خواندن اطلاق مي شود که به واسطه آن دانش آموزان از سطح پايه کلاس خود در زمينه خواندن عقب مي مانند و هيچ گونه شواهد عيني دال بر نارسايي هايي چون عقب ماندگي ذهني، آسيب مغزي، مشکلات هيجاني و فرهنگي و مشکلات گفتاري وجود ندارد. دانش آموزان نارسا خوان، داراي نقايص بسيار گوناگوني هستند که منشا» آنها عملکرد نامناسب مغز است. زيرا مغز اين افراد عملکردي متفاوت از کودکان عادي دارد. مشکلات يادگيري در خواندن به عوامل متعددي مانند: آسيب هاي مغزي، محروميت فرهنگي و محيطي، تحصيلات والدين، وضعيت اقتصادي و اجتماعي خانواده، عدم آمادگي براي ورود به مدرسه، عدم دسترسي به کتاب و کتابخانه، وجود تاخير در رشد بهنجار زبان و اختلال در دستگاه گفتاري مربوط مي شود.
نارسايي هايي که به مشکلات خواندن منجر مي شوند :
1- ضعف در تشخيص ديداري: کودک در تشخيص حروف مشابه مشکل دارد.
2- ضعف در تشخيص شنيداري: ضعف در تشخيص کلماتي که تلفظ آنها به هم شبيه است.
3- ضعف در ترکيب صداها: کودک نمي تواند حروف را به هم پيوند دهد و کلمه بسازد.
4- ضعف در حافظه: کودک در به خاطر آوردن ترتيب حروف مشکل دارد.
5- مشکل در انجام مهارت هاي تحليل کلمه (بخش وصدا کشي).
6- مشکل در استفاده از کلما ت ديداري آشنا (مانند: کلمه هايي که کودک با ديدن آنها بلافاصله مي خواند).
7- مشکل در مهارت هاي درک لفظي (دانش آموز در درک کلمه ها ومطالب مشکل دارد) مثلا در درک معاني مختلف کلمه (شير) مشکل دارد.
8- مشکل در مهارت هاي خواندن انتقادي که شامل نتيجه گيري، قضاوت کردن در باره متن و عدم تشخيص بين حقيقت و تصور مي باشد.
9- مشکل در مهارت هاي درک تحليلي: مثل قضاوت نقادانه، استنباط، پيش بيني نتايج.

انواع مشکلات خواندن و راهکارهاي درماني:
1- آينه خواني يا وارونه خواني.
رشد ناکافي حرکات چشم، تدريس و آموزش نامناسب، تند خواني، عدم توجه وبي دقتي و در موارد خيلي شديد، اختلال در سيستم عصبي از جمله دلايل بروز اين مشکل مي باشد. به منظور درمان، ضمن تاکيد به خواندن متون از راست به چپ، مي توانيد کلمه يا جمله اي را با انگشت يا کارت بپوشانيد و از دانش آموز بخواهيد به تدريج قسمتي از کلمه يا جمله را که دستتان از روي آن برداشته مي شود، را بخواند. ضمنا کشيدن خط زير کلمه يا جمله، کشيدن فلش از راست به چپ زير کلماتي که کودک در خواندن آنها مشکل دارد، تعقيب حروف با انگشتان، استفاده از تخته مغناطيسي و حروف برجسته مفيد مي باشد.
2-حذف کردن کلمات يا حروف (جاگذاري )
دلايل عمده بروز اين مشکل عدم شناخت کلمه، ناتواني در تلفظ صحيح کلمه از طريق تجزيه صداها و همچنين عادات نادرست خواندن مي باشد. براي درمان بايد توجه دانش آموز را به کلمه اي که حذف کرده جلب نمود و از او خواست به همراه ساير دانش آموزان متن را بخواند. استفاده از کاغذ راهنما (فلش) و يا گذاشتن انگشت زيرکلمه به روان خواني اوکمک مي کند.
3- جايگزين کردن يک کلمه به جاي کلمه ديگر (تغيير افعال به ميل خود)
بي دقتي و عدم شناخت کلمه (يعني کلماتي که با معني جمله مطابقت ندارد) باعث بروز اين مشکل در خواندن مي شود.
اگر بروز مشکل ناشي از بي دقتي باشد، بايد توجه کودک را به کلمه جايگزين جلب نمود و از او خواست متن را همراه با ساير دانش آموزان بخواند. ضبط صداي کودک هنگام خواندن و سپس گوش دادن او به صداي خودش به وي کمک خواهد کرد.
جايگزيني ناشي از شناخت کلمه را با استفاده از درست کردن کارت لغاتي که کودک در خواندن آنها دچار اشکال است و همچنين تاکيد روي بخش و صداکشي مي توان درمان نمود.
4- تکرار کلمه يا عبارت
سه دليل اصلي بروز اين مشکل عدم شناخت کلمه، ناتواني در ترکيب صداها و عادات نادرست هنگام خواندن مي باشد.
بايد توجه دانش آموز را به کلمه يا عبارت تکراري جلب نموده و از وي خواسته شود متن درس را با ديگران بخواند.
ضمنا به او تاکيد شود تا قبل از خواندن متن، آن را براي خود مطالعه نمايد. در ابتدا مطلب آسان تر در اختيارش قرار گيرد و با پيشرفت او، متن مشکل تر شود.
5- اضافه کردن کلمات به جمله
اشکال در درک مطلب و بي توجهي به متن از دلايل بروز اين مشکل مي باشد.
افزايش گنجينه لغات، استفاده از کلمات هم خانواده، شرح تصاوير کتاب توسط معلم و دانش آموز، پيدا کردن اصل مطلب در متن، بحث و گفت و گو در مورد مطلب يا داستان قبل از خواندن آن و خواندن متن همراه با ساير دانش آموزان از روش هاي درمان مي باشد.
در پايا ن از مباحث مطرح شده مي توان نتيجه گرفت که براي تقويت مهارت خواندن در دانش آموزان تنها معلم و مدرسه دخيل نمي باشند، بلکه براي اين امر مهم ، علاوه بر نقش کليدي معلمان در مدارس، خانواده و رسانه هاي ديداري و شنيداري جامعه نيز، نقش مهمي را بر عهده خواهند داشت . خانواده با مهيا کردن محيطي فرهنگي در خانه، چه قبل از دبستان و چه در حين تحصيل و رسانه ها خصوصا تلويزيون با ارائه برنامه هاي آموزشي متناسب با روحيه کودکان ، نقش بسيار مهمي را در اين زمينه ايفا مي کنند . اما بيشترين تاثير در تقويت خواندن کودکان را مربيان مدرسه بر عهده دارند که با آموزش هاي صحيح و برقراري امکانات مناسب، زمينه را براي رشد اين عزيزان فراهم مي نمايند.